EBIB Nr 9/2006 (79), Od Misia do Cogito - czasopisma dla dzieci i młodzieży. Artykuł Poprzedni artykuNastpny artyku  

 


Beata Emilia Łaszewska-Radwańska
Zespół Szkół nr 8 we Wrocławiu
Państwowe Pomaturalne Studium Kształcenia
Animatorów Kultury i Bibliotekarzy we Wrocławiu

Czasopisma dla dzieci i młodzieży - od „Rozrywek dla dzieci” do wybuchu drugiej wojny światowej


Początki polskiego czasopiśmiennictwa dla dzieci i młodzieży sięgają lat dwudziestych XIX w. Zanim jednak Klementyna z Tańskich Hoffmanowa oddała do druku pierwszy numer Rozrywek dla Dzieci, do rąk młodych czytelników trafiło, w latach 1789-1792, pięć (z dwunastu) tomików Przyjaciela Dzieci[1]. Twórcą Przyjaciela Dzieci był przedstawiciel niemieckich filantropistów - Christian Feliks Weiss (1726-1804). Tłumaczenia niemieckiego Der Kinderfreund. Ein Wochenblatt podjęła się żona (Izabela) i nastoletni synowie (Ludwik, Jan, Michał) Konstantego Platera, starosty inflanckiego, autora dzieł o tematyce społeczno-politycznej. Czasopismo kierowane było do dzieci i młodzieży w wieku od piątego roku życia do wieku młodzieńczego. Treści w nim zawarte obejmowały wiedzę z zakresu geografii, historii, poezji, historii naturalnej, etyki i religii. Wydanie polskie pozbawione było, występujących w oryginale, nut i miedziorytów. Jedynymi elementami zdobniczymi były winiety nagłówkowe i finalikowe oraz kompozycje i linie ozdobnikowe. Poczyniono też poprawki w tekstach o charakterze religijnym oraz zmieniono bohaterom niemieckie imiona na polskie. Na szczególną uwagę zasługuje charakterystyka zachowań czytelniczych dzieci i młodzieży. W piśmiennictwie niemieckim uznawana jest ona za pierwszą typologię młodego czytelnika. Weiss wyróżnił więc czytelnika bez konkretnych zainteresowań, czytelnika rozważnego, solidnego, czytającego w celach praktycznych, czytelnika sięgającego wyłącznie po książki z jednej dziedziny wiedzy, a wreszcie dziecko, u którego zachowania czytelnicze zostaną dopiero wykształcone. Głównymi odbiorcami czasopisma były dzieci wykształconych warstw mieszczańskich[2]. Przyjaciel Dzieci nie był rodzimym czasopismem, ale ten tytuł spodobał się Polakom tak bardzo, że do 1939 r. pojawiło się co najmniej osiemnaście czasopism o takim właśnie tytule.

Rozrywki dla Dzieci, pierwsze polskie czasopismo dla młodych czytelników ukazało się w Warszawie w 1824 r. Stworzyła je Klementyna z Tańskich Hoffmanowa, autorka wielu książek dla dzieci i młodzieży. Treść zawarta w poszczególnych numerach podzielona została na następujące działy: I. Wspomnienia narodowe, II. Powieści, III. Anegdoty prawdziwe o dzieciach, IV. Wyjątki służące do ukształtowania serca i stylu, V. Wiadomości mogące być matkom przydane, VI. Przypowieści. Największą wartość dla ówczesnego czytelnika stanowiły prawdopodobnie teksty z działu pierwszego, które poświęcone były dziejom kultury polskiej. Tutaj właśnie znalazły swoje miejsce artykuły o A. Naruszewiczu, A. Felińskim, F. Kniaźninie i G. Piramowiczu. Popularnością cieszyły się także komedyjki, opowiadania, powiastki obyczajowe i historyczne, zagadki, opisy zabaw i gier salonowych. Dorośli czytelnicy Rozrywek na pewno z dużą uwagą i zainteresowaniem czytali rozdział trzeci obejmujcy anegdoty o dzieciach nadsyłane przez rodziców. Czasopismo wychodziło co miesiąc do 1828 r. W ciągu pięciu lat do rąk czytelników trafiło sześćdziesiąt numerów połączonych następnie i wydanych w dziesięciu tomach.

Zainteresowanie Rozrywkami dla Dzieci spowodowało, iż już w styczniu 1829 r. pojawiło się następne czasopismo przeznaczone dla młodego odbiorcy. Był to Tygodnik dla Dzieci wydawany przez Ignacego Kajetana Chrzanowskiego we współpracy ze Stanisławem Jachowiczem. Tygodnik swoim charakterem bardzo przypominał Rozrywki. Na jego łamach poruszano tematykę narodową, drukowano fragmenty dzieł poetyckich i objaśniano przysłowia. Ciekawostkę stanowiły artykuły dotyczce życia i kultury innych krajów Pojawiły się także teksty o charakterze historycznym, krajoznawczym i przyrodniczym.

Pierwszy tygodnik dla dzieci i młodzieży ukazywał się tylko przez rok, ale już w 1830 r. do rąk dzieci trafił, redagowany przez Stanisława Jachowicza, Dziennik dla Dzieci. Koncepcja czasopisma była bardzo nowatorska. Jachowicz starał się nawiązać ścisły kontakt z czytelnikami poprzez wciągnięcie ich do współpracy i możliwość zgłaszania życzeń i uwag dotyczących pojawiających się w Dzienniku artykułów. Głównym celem czasopisma było wychowanie społeczne i obywatelskie, dlatego też poruszano w nim teksty omawiające sytuację dziecka w rodzinie i w szkole. Pisano o świętach, uroczystościach i wydarzeniach, o których dzieci powinny wiedzieć. W dziale "Objaśnienie wypadków dzisiejszych" podawano na przykład informacje o powstaniu listopadowym. Nie zabrakło też tematów dotyczących krajoznawstwa, przyrody, matematyki i języka polskiego. Redaktor systematycznie dokonywał przeglądu nowości literatury dla dzieci i młodzieży i zachęcał do czytania. Dziennik kierowany był wyłącznie do dzieci z rodzin ziemiańskich i bogatego mieszczaństwa. Nie przypuszczam, aby dzieci z rodzin biedniejszych stać było na zakup gazetki.

W tym samym, 1830 r. pojawiły się jeszcze dwa czasopisma dla dzieci. Jan Kanty Chrucki zredagował 24 numery Ziemomysła. Pisma czasowego dla dzieci, a Leon i Karol Sienkiewiczowie podjęli inicjatywę wydania pierwszego w Polsce czasopisma popularnonaukowego dla młodych czytelników. Miesięcznik Skarbiec dla dzieci ukazywał się w dwóch edycjach: z kolorowymi ilustracjami i czarnymi wraz z dodatkiem zawierającymi teksty literackie. Czasopismo miało charakter encyklopedyczny i wzorowane było na podobnych wydawnictwach niemieckich i angielskich.

Po upadku powstania listopadowego władze nie wyrażały zgody na wydawanie czasopism. Dopiero w połowie lat trzydziestych XIX w. ukazał się Magazyn dla Dzieci (1835-1836). W latach 1843-1844 Paulina Krakowska wydawała Zorzę, a Józef Żochowski redagował (1843 r.) czasopismo przyrodnicze pod tytułem Motyl.

W Galicji Ksawery Bełdowski założył pisemko o popularnym tytule Przyjaciel Dzieci (1848-1852). Treść zawartą w czasopiśmie podzielono na działy: Religia, Nauki przyrodnicze, Opis Ziemi, Historia - krótkie dzieje rodu ludzkiego, Krótka historia Polski, Powieści, Wierszyki moralne i Zagadki. Wysoki poziom czasopisma często przerastał poziom adresatów. Również we Lwowie Julia Goczałkowska wydawała Wianki. Tygodnik dla płci żeńskiej, poświęcony oświacie duchowej, umysłowej i przemysłowej (1849, 1852). Z ciekawą inicjatywą wyszła Walentyna Trojanowska. W latach 1850-1851, razem ze swoimi uczennicami, córkami ks. Jadwigi z Zamoyskich Sapieżyny, zaczęła wydawać rękopiśmienny periodyk noszący tytuł Dzwonek. Dochód z udzielania czasopisma przeznaczano na cele filantropijne. Olbrzymie zasługi w wychowaniu młodych mieszkańców Lwowa miał Mały Światek (1887-1938/39) redagowany przez Annę Lewicką. Celem pisma było wychowywanie dzieci w duchu narodowym i obywatelskim, dlatego też sporo w nim było tekstów o charakterze historycznym, przyrodniczym i geograficznym.

W Księstwie Poznańskim na uwagę zasługują wydawane z inicjatywy Ewarysta Estkowskiego Szkółka dla Dzieci (1850-1853) i Szkółka dla Młodzieży (1854-1855). Na łamach czasopisma drukowano powiastki i opowiadania historyczne, życiorysy sławnych Polaków, pogadanki geograficzne i przyrodnicze. Swoje miejsce znalazły tutaj utwory poetów romantycznych (A. Mickiewicza, K. Brodzińskiego, B. Zalewskiego, W. Pola, K. Gaszyńskiego i in.), baśń ludowa i budząca wyobraźnię fantastyka. Czasopismo docierało do czytelników pochodzących z różnych środowisk, również chłopskich.

W pierwszych latach XX w. pojawiły się nowe czasopisma dla dzieci i młodzieży. Aniela Szycówna i Maria Buyno-Arctowa redagowały Moje Pisemko (1902-1936), a Helena Radlińska, Marcelina Kulikowska, Janina Mortkiewiczowa Promyk (1909-1910). Janina Mortkiewiczowa redagowała także pisemko Z Bliska i z Daleka (1913-1914) i W słońcu (1916-1926). Wszystkie te czasopisma charakteryzowały się wysokim poziomem. Dbano, aby teksty tam zamieszczane były atrakcyjne dla odbiorców. Na ich łamach zamieszczano teksty Janusza Korczaka, Janiny Porazińskiej i Heleny Boguszewskiej.

Po odzyskaniu niepodległości oferta czasopism dla dzieci i młodzieży znacznie się zwiększyła. Pojawiła się prasa wydawana przez młodzież gimnazjalną i przez organizacje społeczno-polityczne. Jednak do najbardziej popularnych należały czasopisma o zasięgu ogólnokrajowym takie jak: Płomyk (1917-1939), Płomyczek (1927-1939), Moje Pisemko (1902-1936), Słonko (1934-1939). Wśród autorów współpracującymi z redakcjami pojawiły się tak znane nazwiska jak Janusz Korczak, Maria Dąbrowska, Helena Bobińska, Kornel Makuszyński, Janina Porazińska, Anna Świrszczyńska, Lucyna Krzemieniecka, Janina Broniewska, Hanna Ożogowska, Maria Kownacka. W wymienionych czasopismach dużą uwagę zwracano na wychowanie patriotyczne. Poruszano tematy związane z codziennym funkcjonowaniem młodych ludzi w domu i szkole. Uczono szacunku dla innych ludzi. Nie brakowało w nich tekstów rozrywkowych, zagadek, rebusów, anegdot i konkursów. Także staranna szata graficzna zachęcała młodych ludzi do czytania. Zamieszczane w czasopismach teksty kierowane były do czytelników różnych grup społecznych.

Czasopisma dla dzieci i młodzieży od początku swojego istnienia odgrywały bardzo ważną rolę w wychowaniu młodego pokolenia. Kształtowały postawy moralne i estetyczne odbiorców. Przygotowywały do odbioru poważniejszych treści literackich. Tematyka publikowanych w nich artykułów zgodna zawsze była z aktualnymi prądami pedagogicznymi. Periodyki przyczyniły się także do rozwoju literatury dziecięcej. Wiele utworów pojawiało się najpierw w czasopismach, a dopiero po uzyskaniu akceptacji wśród czytelników drukowano je jako wydawnictwa zwarte. Zawsze cieszyły się dużą popularnością wśród młodych czytelników.

Dokładne omówienie wszystkich periodyków dla młodych czytelników było niemożliwe, dlatego też większą uwagę zwróciłam na pierwsze czasopisma, jakie ukazały się w Polsce. Ich wybór podyktowany był tym, że stanowiły one wzór i punkt odniesienia dla czasopism wydanych w latach późniejszych.

Czasopisma dla dzieci i młodzieży wydane na ziemiach polskich od 1824 do 1939 r.

Lp.Tytuł czasopismaOkres ukazywania sięMiejsce wydaniaZałożyciel i (lub) członkowie redakcjiUwagi
1.Rozrywki dla Dzieci1824-1828WarszawaKlementyna z Tańskich Hoffmanowa 
2.Tygodnik dla Dzieci1829WarszawaIgnacy Kajetan Chrzanowski 
3.Dziennik dla Dzieci1830WarszawaStanisław Jachowicz 
4.Ziemomysł. Pismo czasowe dla Dzieci1830WarszawaJan Kanty Chrucki 
5.Skarbiec dla Dzieci1830PuławyJan Leon Sienkiewicz 
6.Magazyn dla Dzieci. Dziennik użytecznych i przyjemnych wiadomości z rycinami1835-1836, 1845, 1856Warszawanakładca - Firma Glücksbergów, Leon Rogalski (redaktor) 
7.Zorza1843-1844WarszawaPaulina Krakowska,
Walentyna Trojanowska
 
8.Motyl na Wiązanie dla Młodzieży (od drugiego numeru zmiana tytułu na Motyl dla Młodzieży)1843WarszawaJózef Żochowski 
9.Przyjaciel Dzieci. Tygodnik z rycinami poświęcony nauce i zabawie dzieci1848-1852LwówKsawery Bełdowski
Hipolit Witkowski
 
10.Wianki. Tygodnik dla płci żeńskiej, poświęcony oświacie duchowej, umysłowej i przemysłowej1949, 1852LwówJulia Goczałkowska 
11.Dzwonek. Pismo młodemu wiekowi poświęcone1850-1851LwówWalentyna Trojanowskaperiodyk wydawany w wersji rękopiśmiennej
12.Szkółka dla Dzieci1850-1853PoznańEwaryst Estkowski 
13.Szkółka dla Młodzieży. Pismo sześciotygodniowe wraz z dodatkiem literackim i artystycznym.1854-1855PoznańEwaryst Estkowski 
14.Czytelnia dla młodzieży1860-1861LwówKarol Ciszewski 
15.Przyjaciel Dzieci. Pismo tygodniowe nauce i młodzieży poświęcone1861-1867WarszawaHenryk Lewestam 
16.Przyjaciel Dzieci. Pismo poświęcone nauce i zabawie z rycinami1861-1866LwówAniela Zawadzka 
17.Przyjaciel Polskich Dzieci1866-1873PoznańJózef Chociszewski 
18.Promyk. Ilustrowane czasopismo dla młodzieży1872-1873/74Lwów
Poznań
Władysław Bełza 
19.Towarzysz Pilnych Dzieci1876-1883LwówWładysław Bełza 
20.Świat. Dwutygodnik ilustrowany dla młodzieży i dzieci1876-1881WarszawaAdam Wiślicki 
21.Wieczory Rodzinne. Czasopismo tygodniowe ilustrowane dla dzieci 1880-1914WarszawaLudwika Hauke 
22.Wieczory Rodzinne dla Małych Dzieci. Dodatek do Wieczorów Rodzinnych1882-1914Warszawa  
23.Mały Światek. Czasopismo dla dzieci i młodzieży ilustrowane1887-1938/39LwówAnna Lewicka 
24.Wiek Młody. Dwutygodnik ilustrowany dla dzieci i młodzieży1893-1900LwówZofia Mrozowska
Irena Mrozowska
 
25.Gwiazdka. Pisemko miesięczne z obrazkami dla dziatwy i młodzieży wiejskiej: dodatek do Polaka1898KrakówKasper Wojnar (wydawca) 
26.Jutrzenka. Pismo młodzieży szkolnej1899-1900Krakówdruk W. L. Anczyc 
27.Moje Pisemko Tygodnik obrazkowy dla dzieci do lat 101902-1936WarszawaAniela Szycówna
Maria Buyno-Arctowa
 
28.Rozrywki dla Dzieci i Młodzieży: dodatek do Zorzy1903-1914WarszawaRozalia Brzezińska 
29.Jutrzenka Polska1905-1908LwówStanisław Tokarski
Kazimierz Króliński
 
30.Promyk. Ilustrowany dwutygodnik dla dzieci1909-1910Kraków - WarszawaJadwiga Klemensiewiczowi
Helena Radlińska
Janina Mortkiewiczowa
 
31.Promyczek. Dodatek do Promyka dla młodszych dzieci1910Kraków  
32.Z Bliska i z Daleka. Ilustrowane pismo dla młodzieży z dodatkiem dla dzieci p.t .W Słońcu1913-1914WarszawaStefania Sempołowska
Janina Mortkowiczowa
 
33.W Słońcu. Dwutygodnik ilustrowany dla dzieci i wychowawców1916-1927WarszawaStefania Sempołowska
Janina Mortkowiczowa
 
34.Płomyk. Dwutygodnik dla dzieci i młodzieży1917-1939WarszawaRozalia Brzezińska
Helena Radwanowa
Józef Włodarski
Janina Broniewska
 
35.Płomyczek. Tygodnik dla młodszej dziatwy : dodatek do Płomyka1919-1927Warszawa  
36.Płomyczek. Tygodnik dla młodszej dziatwy1927-1939WarszawaJanina Porazińska  
37.Mały Płomyczek. Dodatek do Płomyczka1934-1935Warszawa  
38.Mały Płomyczek. Tygodnik dla dzieci szkół miejskich1935/36-1938/39WarszawaWanda Wasilewska
Janina Broniewska
 
39.Mały Płomyczek. Tygodnik dla dzieci szkół wiejskich  Wincenty Burek
Anna Świrszczyńska
 
40.Moje Pisemko. Tygodnik obrazkowy dla dzieci do lat 101902-1936WarszawaAniela Szycówna
Maria Buyno-Arctowa
 
41.Iskry. Tygodnik dla młodzieży1923-1939WarszawaWładysław Kopczewski 
42.Czyn Młodzieży Polskiego Czerwonego Krzyża1923-1939WarszawaMaria Buyno-Arctowa
Eugeniusz Podhorecki
Janina Porazińska
 
43.Słonko. Ilustrowana gazetka dla dzieci wiejskich: bezpłatny dodatek do Woli Ludu1924-1928Warszawa  
44.Mały Przegląd. Pismo dla dzieci i młodzieży: tygodniowy dodatek bezpłatny do Naszego Przeglądu1926-1938WarszawaIgor Newerly 
45.Słonko. Tygodnik dla małych dzieci1934-1939WarszawaJanina Porazińska
Michał Bylina
 
46.Poranek. Tygodnik dla starszych dzieci1937-1939WarszawaJanina Porazińska,
Julia Duszyńska
 
47.Gazetka Radiowa: tygodnik dla dzieci i młodzieży 1937-1938WarszawaAntonina Podczasza
Marian Litwiniak
 
48.Głos Orląt : bezpłatny dodatek Wiarusa dla dzieci rodzin podoficerskich 1938-1939Warszawa
Wilno
Wojskowy Instytut Naukowo-Oświatowy 

Przypisy

[1] Przyjaciel Dzieci. Dzieło tygodniowe oryginalne w języku niemieckim przez pana Weissa wydane. Przez JJ.PP.L.J.M.K.K.PPlrów i K.B. przetłumaczone. t. 1-5. Warszawa 1789-1792.

[2] Przyjaciel Dzieci stanowi temat dwóch artykułów autorki: Przyjaciel Dzieci Christiana Feliksa Weissego - przekład polski czasopisma w edycji warszawskiej z lat 1789-1792. In In HESKA-KWAŚNIEWICZ, K., SOCHA, I. (red.) Młody czytelnik w świecie książki, biblioteki i informacji. Katowice, 1996, s. 34-41; Przyjaciel Dzieci Christiana Feliksa Weissego. Zagadnienia autorstwa, przekładu i wydania polskiego z lat 1789-1792. Bibliotekoznawstwo 1998, t. 21, s. 131-146.

Bibliografia

1. BIAŁEK, J.Z. Literatura dla dzieci i młodzieży w latach 1918-1939. Zarys monograficzny. Materiały. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1979. ISBN 83-02-00988-1

2. JAZOWSKA-GUMULSKA, M. Oswajanie z kulturą. W kręgu inspiracji folklorystycznych w literaturze dla dzieci i młodzieży. Kraków: Wydaw. Naukowe Akademii Pedagogicznej, 2001. ISBN 83-7271-092-9

3. KANIOWSKA-LEWAŃSKA, I. Literatura dla dzieci i młodzieży do roku 1864. Zarys monograficzny. Materiały. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1980. ISBN 83-02-00879-6

4. KRÓLIŃSKI, K. Polska Literatura dla Dzieci i Młodzieży. Zarys historyczny z wypisami. Lwów: Drukarnia L. Wiśniewskiego, 1927.

5. KULICZKOWSKA, K. Literatura dla dzieci i młodzieży w latach 1864-1918. Zarys monograficzny. Materiały. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1981. ISBN 83-02-00878-8

6. ŁASZEWSKA-RADWAŃSKA, B.E. Przyjaciel Dzieci Christiana Feliksa Weissego. Zagadnienia autorstwa, przekładu i wydania polskiego z lat 1789-1792. Bibliotekoznawstwo 1998, t. 21, s. 131-146.

7. ŁASZEWSKA, B.E. Przyjaciel Dzieci Christiana Feliksa Weissego - przekład polski czasopisma w edycji warszawskiej z lat 1789-1792. In HESKA-KWAŚNIEWICZ, K., SOCHA, I. (red.) Młody czytelnik w świecie książki, biblioteki i informacji. Katowice, 1996, s. 34-41.

 Początek strony



Czasopisma dla dzieci i młodzieży - od „Rozrywek dla dzieci” do wybuchu drugiej wojny światowej / Beata Emilia Łaszewska-Radwańska// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bożena Bednarek-Michalska. - Nr 9/2006 (79) październik. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2007. - Tryb dostępu: http://www.ebib.info/2007/79/laszewska.php. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187