Szanowni Państwo,

19 kwietnia 2007 zmarł w Princeton (USA) profesor Bohdan Paczyński, wielki polski uczony, jeden z najwybitniejszych astronomów naszej epoki. Urodzony w 1940 r. w Wilnie, mając 22 lata, skończył studia astronomii na Uniwersytecie Warszawskim, w wieku 24 lat obronił pracę doktorską, 29 – habilitacyjną, 34 – został profesorem, 36 – członkiem-korespondentem PAN.

Miałem szczęście być jednym z pierwszych uczniów i skromnym współpracownikiem prof. Paczyńskiego. Dla nas – niewiele młodszych – od razu było jasne, że Bohdan Paczyński to gwiazda światowej astronomii, zaś wśród polskich astronomów to „drugi po Koperniku”. Bohdan Paczyński szybko stał się partnerem intelektualnym największych postaci światowej astronomii. To właśnie do Warszawy w latach 70. przyjeżdżali najwybitniejsi Rosjanie (tu ich jeszcze puszczano – bardziej na zachód raczej tylko „w obstawie”) i tu mogli się oni swobodnie spotykać z licznie przyjeżdżającymi z zachodu gośćmi profesora.

Stan wojenny zastał prof. Paczyńskiego w Ameryce i wówczas najlepsze uczelnie amerykańskie zaczęły oferować mu posady profesorskie. Wybrał Uniwersytet w Princeton, w stanie New Jersey, niedaleko Nowego Jorku – i tam już pozostał jako „Lyman Spitzer Jr. professor of astrophysics”.

Naturalnie, nie rozstawał się z zamiarem powrotu do Polski i – naturalnie – utrzymywał intensywne kontakty naukowe z astronomami w kraju. Gdy jesienią 1989 r. dowiedział się o inicjatywie włączenia Polski do międzynarodowych naukowych i akademickich sieci komputerowych, natychmiast zaangażował się w działania – widząc w tym szansę na pełniejsze włączenie się nauki polskiej do nauki światowej.

Profesor Paczyński odegrał kluczową rolę w działaniach politycznych mających na celu zniesienie embarga (istniało!) na dołączenie naszych (nieistniejących wówczas jeszcze) sieci komputerowych do sieci światowych. W październiku 1989 r. doprowadził do zaangażowania się w to kilku luminarzy nauki amerykańskiej, a wśród nich prof. Ira Fuchsa dyrektora Centrum Komputerowego Uniwersytetu w Princeton, a jednocześnie szefa CREN, czyli Computer Research and Education Network - organizacji utrzymującej amerykańską część sieci Bitnet (Because it’s time network). Trzeba tu dodać, że właśnie zorganizowanie w Polsce gałęzi sieci Bitnet było pierwszym celem naszych (mam tu na myśli przede wszystkim Jacka Gajewskiego) działań, zaś opiekujące się europejską częścią Bitnetu stowarzyszenie EARN (European Academic and Research Network) nie miało żadnej siły decyzyjnej. Akcja, do której włączono senatora stanu New Jersey, była niezwykle skuteczna, bowiem już ok. 20 stycznia 1990 r. prof. Ira Fuchs otrzymał 7-stronicowe(!) pismo z Departamentu Handlu USA, w którym – po dokonaniu analizy prawnej – wyczytano zgodę na dołączenie do sieci Bitnet nie tylko Polski, ale i kilku innych krajów z Europy Centralnej.

Profesor Bohdan Paczyński był więc pionierem sieci komputerowych w Polsce i dlatego czuję się w obowiązku podzielenia się wspomnieniem o Nim właśnie z Państwem.

Jako astronom – prof. Paczyński wielokrotnie zmieniał dziedziny zainteresowań, albo prowadził badania w kilku dziedzinach naraz. W latach 60. zapoczątkował badania ewolucji gwiazd w układach podwójnych z wymianą masy pomiędzy składnikami i przeprowadził pierwsze obliczenia komputerowe ewolucji takich układów (uwaga, obliczenia zostały wykonane na duńskiej maszynie cyfrowej GIER, zainstalowanej w 1965 r. w Instytucie Matematyki Uniwersytetu Warszawskiego). Na początku lat 70. stał się autorytetem w dziedzinie ewolucji gwiazd. W szczególności napisał oprogramowanie do modelowania ewolucji gwiazd, które udostępnił publicznie i które rozpoczęło własną ewolucję, osiągając po latach liczne odmiany. Potem przyszła kolej na dyski akrecyjne materii wokół gwiazd, czarnych dziur i na dyski galaktyczne. Wielkim wyzwaniem stały się próby zrozumienia natury błysków promieniowania gamma - prof. Paczyński przedstawił argumenty za tym, że mają one naturę „kosmologiczną”, czyli że są efektem wybuchów zachodzących na krańcach świata, które nastąpiły miliardy lat temu. Późniejsze obserwacje potwierdziły tę tezę. Preferowany przez prof. Paczyńskiego mechanizm powstawania błysków gamma to wybuchy supermasywnych gwiazd – zapewne licznych w młodym Wszechświecie, ale rozważał on także teorie alternatywne takie jak fuzja gwiazd neutronowych lub gwiazdy neutronowej i czarnej dziury.

Szczególnie owocny kierunek badań prof. Paczyńskiego to mikrosoczewkowanie grawitacyjne. Pierwotną ideą było poszukiwanie brakującej masy Wszechświata pod postacią licznych samotnych „brązowych karłów” - poprzez obserwowanie pojaśnień blasku odległych gwiazd w efekcie soczewkowania przez pola grawitacyjne tychże karłów, jeśli w trakcie swojej wędrówki w przestrzeni znajdą się one pomiędzy gwiazdą a obserwatorem. W kilka lat po wysunięciu tej idei pojaśnienia takie zostały zaobserwowane, a choć zebrany materiał nie potwierdził pierwotnej idei, to metoda obserwacji mikrosoczewkowania grawitacyjnego doprowadziła do odkrycia mnóstwa ciekawych obiektów – wśród nich kilkudziesięciu planet, a nawet izolowanej czarnej dziury.

Przedstawioną tu próbę naszkicowania zakresu tematyki naukowej, w której prof. Paczyński odnosił sukcesy, trzeba traktować jako naiwną – nie da się przedstawić jej ogromu w kilku zdaniach. Szukając jednak jakiejś charakterystyki uogólniającej, trzeba powiedzieć, że był on uczonym epoki komputerowej. Wyposażony w świetny aparat matematyczny korzystał z niego rzadko – głównie do szacowania istotności różnych efektów, które należało wziąć pod uwagę przy próbach zrozumienia fizycznej natury zjawisk. Liczył. Pierwsze obliczenia prowadził przy użyciu pierwszej polskiej maszyny cyfrowej – skonstruowanej w roku 1958 XYZ. Kiedyś zdradził mi, że ścigał się z nią – po opanowaniu tabliczki mnożenia liczb dwucyfrowych (?!!) na krótkich dystansach rzędu 10 minut był od tej maszyny szybszy.

Był entuzjastą i zaangażowanym obserwatorem rozwoju technik cyfrowych. W latach 80. wspomagał ośrodek komputerowy w Centrum Astronomicznym PAN (był współtwórcą tej instytucji – w każdym razie powstała ona dzięki jego autorytetowi naukowemu), dostarczając – za własne pieniądze – części komputerowe, urządzenia peryferyjne i oprogramowanie do pracującego tam mini-komputera PDP 11/45, a wreszcie zaczął dostarczać komputery PC. Chyba był informatykiem.

Maciej Kozłowski


(Uwaga od redakcji EBIB: autor przygotował ten komunikat dla polskich internautów, na naszą prośbę zgodził się opublikować go także dla bibliotekarzy. Zasługi Profesora Bohdana Paczyńskiego dla nauki i stworzenia polskiego internetu są tak wielkie, iż każdy bibliotekarz powinien pamiętać komu zawdzięcza łączność ze światem).