Danuta Dudziak
Biblioteka Główna Politechniki Wrocławskiej

Najczęściej udostępniane skrypty Politechniki Wrocławskiej w wersji drukowanej i cyfrowej w latach 2004-2007

The most popular print and digital textbooks at Wroclaw University of Technology Library

Abstrakt

W artykule opisano powszechnie stosowane w Bibliotece Głównej Politechniki Wrocławskiej narzędzie, jakim jest raport statystyczny, wspomagający zarządzanie zbiorami a między innymi, dobór i pozyskiwanie tytułów do kolekcji materiałów dydaktycznych udostępnianych na platformie Dolnośląskiej Biblioteki Cyfrowej DBC, w subkolekcji nazwanej Książki wydane w Politechnice Wrocławskiej i obejmującej: podręczniki, skrypty, i monografie wydane w Oficynie Wydawniczej Politechniki Wrocławskiej.
Przy pomocy opisanego raportu, przeprowadzono analizę wypożyczeń skryptów drukowanych do Czytelni Biblioteki Politechniki Wrocławskiej, uzupełnioną o statystyki wykorzystania wersji cyfrowych poszczególnych skryptów w DBC i na tej podstawie określono przydatność opisanego raportu statystycznego, który można wykorzystać jako: kryterium kolejności wprowadzania nowych tytułów do biblioteki cyfrowej, kryterium oceny zawartości wybranych kolekcji w bibliotece cyfrowej, argument przydatny podczas przekonywania wydawców i autorów skryptów o potrzebie wydawania skryptów w wersji drukowanej i elektronicznej równocześnie, dowód na istnienie uzasadnionej potrzeby udostępniania użytkownikom bibliotek książek w obydwu wersjach a nie tylko zastępowanie wersji drukowanej wersją cyfrową.

Abstract

In the article the author has described usage statistics. It is commonly used in the Library of Wroclaw University of Technology tool which supports managing the Library collection, between others selection and enlisting teaching materials displayed in Dolnoslaska Digital Library (DDL), in a subcollection named Books published at Wroclaw University of Technology which covers textbooks, handbooks and monographs published in a Publishing House of Wroclaw University of Technology.
By means of this report an analysis was made considering borrowing textbooks printed for the Reading Room of the Library, supplemented with statistics of using digital versions of individual textbooks in DDL. On this basis a usefulness of the report was described taking into consideration: position in the ranking of new titles included to the DDL and a criterion of estimation the scope of the collection. The argument is useful while convincing publishers and authors about the need of publishing textbooks in both versions simultaneously and not only replacing a printed version with a digital one.

Narzędzia weryfikujące zasadność doboru tytułów książek drukowanych wprowadzanych do zbiorów traktowane są w Bibliotece Głównej Politechniki Wrocławskiej priorytetowo i stosowane były prawie od zawsze, w różnej formie, nawet przed pojawieniem się zintegrowanych systemów komputerowych.

I może nie byłoby o czym pisać, gdyby nie fakt, iż jak stwierdza E. Busse–Turczyńska: Przeprowadzone badanie ankietowe miało też na celu ustalenie, w jakim stopniu polskie biblioteki naukowe wykorzystują bogate struktury indeksowania i statystyczne moduły systemów bibliotecznych do badań przydatnych dla gromadzenia. Na podstawie ankiety można stwierdzić, że większość badanych bibliotek nie wykorzystuje złożonych analiz statystycznych wykorzystania księgozbioru dla opracowania raportów na potrzeby kształtowania polityki gromadzenia[1].

Sterowanie zakupem wszystkich książek naukowych w Politechnice Wrocławskiej finansowanych ze wszystkich możliwych źródeł, zarówno z budżetu Biblioteki, jak i ze środków własnych poszczególnych jednostek organizacyjnych Uczelni, nie tylko implikuje, ale wręcz wymusza działania mające na celu ocenę zasadności wydatkowanych pieniędzy na zbiory i ich rozmieszczenie w kilkunastu rozproszonych i zróżnicowanych pod względem warunków lokalowych bibliotekach sieci.

Całkowicie scentralizowany system gromadzenia i opracowania książek dla wszystkich bibliotek funkcjonujących w Politechnice Wrocławskiej stawia zespół odpowiedzialny za jakość księgozbioru w sytuacji komfortowej nie tylko z punktu widzenia ekonomii - bo można przy dużych zakupach negocjować optymalne warunki dostaw - ale także ułatwia proces zarządzania zbiorami i stwarza obszerny, skupiony w jednym miejscu materiał do badań, analiz i ocen.

Okolicznością sprzyjającą tworzeniu i wykorzystywaniu raportów statystycznych, spośród których jeden - dotyczący badania częstotliwości wykorzystania książek - zostanie przedstawiony w niniejszym artykule, jest fakt, że Biblioteka Główna Politechniki Wrocławskiej nie posiada niezbędnych przestrzeni do powszechnego, wolnego dostępu do półek, stąd wszystkie operacje łącznie z udostępnianiem na miejscu w Czytelni Głównej są rejestrowanie w systemie komputerowym, a skoro tak – wszystkie operacje można policzyć, przetworzyć, zanalizować i wykorzystać[2] przy podejmowaniu decyzji dotyczących, np.: selekcji czy zmiany lokalizacji zbiorów, typowania tytułów proponowanych czytelnikom w ramach regulowania zadłużeń, przedstawiania wydawcom propozycji wznowień itp.
Przede wszystkim jednak niektórych raportów można użyć jako wzmocnienia argumentacji w trudnym procesie nakłaniania autorów uczelnianych skryptów i podręczników do udostępniania w Internecie wersji elektronicznych tytułów intensywnie i powszechnie obecnych w procesie dydaktycznym.
Digitalizacja zbiorów bibliotecznych w Polsce - zapoczątkowana przez Bibliotekę AGH w Krakowie uruchomieniem w 1999 r. pilotażowego programu elektronicznej archiwizacji skryptów - dawno już wyszła z fazy eksperymentu. Oto fragment ilościowej oceny doświadczeń krajowych w tym zakresie autorstwa Małgorzaty Kowalskiej: dane z roku 2006 pozwalają stwierdzić, że do końca tego roku digitalizacji były poddawane pozycje ze zbiorów 115 polskich bibliotek[3], spośród których 48 to biblioteki publiczne, a 45 - biblioteki uczelniane, w tym 16 uniwersyteckich i 11 technicznych. Na początku 2007 r. na stronie Projektu dLibra zarejestrowano 14 publicznie dostępnych bibliotek cyfrowych, pośród których wspomniana powyżej grupa 11 bibliotek technicznych digitalizujących swoje zbiory jest obecna albo jako biblioteka instytucjonalna, przypisana do jednej tylko uczelni, jak np. eBiPol - Biblioteka Cyfrowa Politechniki Łódzkiej albo regionalna, jak np. DBC - Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa – od 20 grudnia 2006 r. konsorcjum zrzeszające 12 bibliotek akademickich i Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Nie jest celem niniejszego artykułu porównywanie wielkości czy zawartości różnych kolekcji w poszczególnych bibliotekach cyfrowych, bo też różny jest czas ich powstawania i sposoby finansowania, a w konsekwencji priorytety. Nie jest też celem próba oceny wydajności polskich bibliotek cyfrowych mierzona choćby liczbą równoczesnych użytkowników czy liczbą wprowadzanych jednostek do biblioteki w danym czasie, jakkolwiek trudno będzie ukryć autorce artykułu wyraźną skłonność do stałego, wnikliwego, ale życzliwego śledzenia zawartości wybranych fragmentów kolekcji – materiałów dydaktycznych – zamieszczanych sukcesywnie we wszystkich bibliotekach cyfrowych w Polsce.

Niniejszy artykuł jest opisem powszechnie stosowanego w Bibliotece Głównej Politechniki Wrocławskiej narzędzia, jakim jest, jak wspomniano na wstępie, raport statystyczny, wspomagający dobór i pozyskiwanie tytułów do kolekcji materiałów dydaktycznych udostępnianych poprzez DBC w subkolekcji nazwanej Książki wydane w Politechnice Wrocławskiej i obejmującej podręczniki, skrypty i monografie wydane w Oficynie Wydawniczej Politechniki Wrocławskiej.

Raport nr 1 nosi tytuł Najczęściej udostępniane skrypty Politechniki Wrocławskiej i pokazuje intensywność wykorzystywania książek drukowanych Bibliotece, w podziale na: rodzaj zbiorów, dostawcę i zadany okres czasu, np. jeden semestr lub kilka lat.

Opis rubryk raportu:

    Lp. - liczba wybranych pozycji spełniających warunki wyszukiwania.


    L-Czyt - liczba wypożyczeń tylko jednego egzemplarza- lektoryjnego - do Czytelni w Bibliotece Głównej 
    w badanym okresie; wysoki L-Czyt uzyskany w krótkim okresie czasu jest podstawą do uzupełnienia tytułu
    o kolejne egzemplarze drukowane lub wersję cyfrową. 


    Sygnatura, Nr ADM – nie ma znaczenia w niniejszej analizie.


    Skrócony opis bibliograficzny umożliwiający identyfikację wybranych pozycji obejmujących wyłącznie 
    tytuły wydane przez Oficynę Wydawniczą Politechniki Wrocławskiej.


    Data włączenia elektronicznej wersji tytułu do DBC- Dolnośląskiej Biblioteki Cyfrowej – rubryka 
    (w odróżnieniu do czterech poprzednich) dodana ręcznie na potrzeby niniejszego artykułu.

Politechnika Wrocławska Wrocław, 2006-10-18 Biblioteka Główna i OINT Oddział Gromadzenia

NAJCZĘŚCIEJ UDOSTĘPNIANE SKRYPTY POLITECHNIKI WROCŁAWSKIEJ W CZYTELNI BG
w okresie od 01.10.2004 do 01.10.2006

Źródło: opracowanie własne.

Zawarte w Raporcie nr 1. 32 tytuły to przyjęty do analizy fragment zbioru najpotrzebniejszych dla studentów Politechniki Wrocławskiej skryptów uczelnianych niezbędnych do przygotowania się na zajęcia w okresie 4 semestrów w latach 2004-2006.
Dla lepszego zilustrowania analizowanego materiału tytuły skryptów posiadające wersje elektroniczne oznaczono kolorem niebieskim, co pozwala szybko i wygodnie oszacować m.in. jaki procent najpotrzebniejszych skryptów znajduje się już w DBC oraz które tytuły powinny w następnej kolejności i jak najszybciej tam trafić.

Zaznaczone na niebiesko tytuły, czyli skrypty udostępniane równocześnie w DBC, to 9 na 32, czyli ponad 28% wszystkich tytułów w raporcie. Pozostałe to zbiór tytułów wyselekcjonowanych z punktu widzenia częstotliwości wypożyczeń, a więc stale przydatnych i tym samym kwalifikujących się do wprowadzenia do DBC w pierwszej kolejności, naturalnie po uzyskaniu zgody autorów, co nie jest zadaniem łatwym. Lista jest więc przydatnym, bo nośnym argumentem w dyskusjach z Oficyną Wydawniczą PWr i autorami skryptów na temat zasadności tworzenia wersji cyfrowej każdego skryptu, który jest niezmiennie obecny w procesie dydaktycznym. Lista jest także pomocna w rozmowach z władzami uczelni na temat priorytetów w zakresie gromadzenia i udostępniania zbiorów.

Po upływie 7 miesięcy, w maju 2007 roku, wygenerowano i poddano analizie kolejny raport, Raport nr 2, z którego usunięto rubrykę sygnatura i nr ADM i w to miejsce dodano ręcznie nową rubrykę: Liczba wyświetleń w DBC. W pierwszych trzech rubrykach Raportu nr 2 zamieszczono podwójne dane: aktualne na dzień 10 maja 2007 r., a pod spodem dane z poprzedniego raportu (nr 1) aktualne na dzień 18 październik 2006 r.

Raport powtórzono i uzupełniono o dodatkowe dane, aby porównując obydwa materiały statystyczne, móc stwierdzić przede wszystkim:

• to, z czego autorzy skryptu niekoniecznie muszą zdawać sobie sprawę - jak ogromne, a zatem konieczne jest wspomaganie udostępniania wersją cyfrową danego tytułu skryptu,
• to, czego obawiają się najczęściej wydawcy - czy pojawienie się wersji cyfrowej tytułu powoduje całkowity brak zainteresowania wersją drukowaną, czyli zniknięcie ze szczytu w rankingu tytułów, po które studenci w Czytelni Ogólnej Biblioteki sięgają najczęściej? Otóż nie powoduje.

Oprócz drugiej wersji raportu sporządzono uzupełniające wyszukiwanie w DBC i stwierdzono, że w okresie 01.10.06 – 10.05.07 analizowany fragment kolekcji powiększył się o 29 tytułów wydanych prze Oficynę Wydawniczą Politechniki Wrocławskiej, spośród których tylko jeden (zaznaczony na czerwono) znalazł się w Raporcie nr 2, pozostałe to monografie lub skrypty ostatnio wydane, a więc musi upłynąć trochę czasu, nim trafią na listę najczęściej polecanych i wykorzystywanych tytułów.

Politechnika Wrocławska Wrocław, 2007-05-10 Biblioteka Główna i OINT Oddział Gromadzenia

NAJCZĘŚCIEJ UDOSTĘPNIANE SKRYPTY POLITECHNIKI WROCŁAWSKIEJ W CZYTELNI BG
w okresie od 01.10.2004 do 01.05.2007

Źródło: opracowanie własne.

Zamiast podsumowania

Podjęta w artykule analiza najczęściej wypożyczanych skryptów w Bibliotece Politechniki Wrocławskiej posłużyć może jako:

• kryterium kolejności wprowadzania nowych tytułów do biblioteki cyfrowej,
• kryterium oceny zawartości wybranych kolekcji w bibliotece cyfrowej,
• argument przydatny podczas przekonywania wydawców i autorów skryptów o potrzebie wydawania skryptów w wersji drukowanej i elektronicznej równocześnie,
• dowód na istnienie uzasadnionej potrzeby udostępniania użytkownikom bibliotek książek w obydwu wersjach, czyli odpowiedź na jedno z pytań konferencji Wrocławskie Spotkania Bibliotekarzy Polonijnych: książki elektroniczne zamiast czy oprócz książek drukowanych? Myślę, że jeszcze długo – oprócz.

Kilkuletni okres tworzenia bibliotek cyfrowych mamy już za sobą. Teraz pora poszukać rozwiązania kwestii: jak to robić lepiej?

Niewłączona do przedmiotu rozważań problematyka oceny zawartości kolekcji polskich bibliotek cyfrowych jest równie ważna, co zaniedbywana w literaturze przedmiotu. Uzasadnionym wydaje się więc stwierdzenie, że wszelkie, choćby skromne przyczynki, uznać należy za przydatne, jeśli ułatwiać mogą wartościujący opis zbiorów cyfrowych poszczególnych bibliotek czy stanowić merytoryczne, a nie czysto formalne, kryterium typowania zbiorów do digitalizacji.

Przypisy :

[1] BUSSE-TURCZYŃSKA, E. Ocena kolekcji w polityce gromadzenia zbiorów a wykorzystanie możliwości systemów zintegrowanych w polskich bibliotekach akademickich. In SZARSKI, H., DUDZIAK, D., UNIEJEWSKA, A. (red.) II Seminarium: gromadzenie zbiorów - sztuka wyboru Wrocław 23-24 czerwca 2005 [on-line]. [Wrocław] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], 2005 [dostęp 5 czerwca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/grom2/busse.php. ISBN 83-921757-2-7.

[2] KRYSZTOFIK, B. Narzędzia wspomagające zarządzanie zbiorami. In SZARSKI, H., DUDZIAK, D., UNIEJEWSKA, A. (red.) II Seminarium: gromadzenie zbiorów - sztuka wyboru Wrocław 23-24 czerwca 2005 [on-line]. [Wrocław] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], 2005 [dostęp 7 marca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/grom2/ukr.php. ISBN: 83-921757-2-7.

[3] KOWALSKA, M. Digitalizacja zbiorów w bibliotekach polskich - próba oceny doświadczeń krajowych In Biuletyn EBIB [on-line]. 2006, nr 11 (81) [dostęp 5 czerwca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.ebib.info/2006/81/a.php?kowalska.