Danuta Dudziak, Magdalena Iwańska
Biblioteka Główna Politechniki Wrocławskiej, POLSKA
studentka V-go roku Instytutu Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego, POLSKA

Metoda oceny zawartości kolekcji MyiLibrary w kontekście jej zakupu. Studium przypadku.

Evaluation method of MyiLibrary collection content relating to library purchase. Case study.

Abstrakt

W artykule, podjęto próbę oceny zawartości kolekcji MyiLibrary stosując metodę porównania wszystkich książek elektronicznych zawartych w obszernych, wybranych fragmentach tej kolekcji, z listą tytułów obejmującą cały, jednoroczny zakup naukowych, drukowanych książek zagranicznych, zakupionych i wprowadzonych do zbiorów wszystkich bibliotek funkcjonujących w Politechnice Wrocławskiej w roku akademickim 2005/2006. Przeanalizowano i porównano: tytuły, wydawców, lata wydań i ceny, przy pomocy specjalnie opracowanych raportów, tabel i wykazów książek, i na tej podstawie sformułowano wnioski. Pozytywnie oceniono bazę MyiLibrary z punktu widzenia doboru wydawców, zgodnych z potrzebami użytkowników Biblioteki Politechniki Wrocławskiej oraz aktualności zamieszczanych w bazie tytułów książek. Określono i porównano średnie ceny książek w wersji drukowanej i elektronicznej.

Abstract

In the article the authors tried to estimate the scope of collection of MyiLibrary. There was used a comparison method of all electronic books included in wide chosen parts of this collection and a list of titles covering one academic year 2005/2006 purchase of printed foreign books. Analised and compared were the titles, publishers, the year of publishing and prices by means of reports, tables and book lists. Thanks to it the conclusions were received. The database MyiLibrary was estimated positively from the point of view of the selection of publishers. They try to meet the needs of the Library`s users as well as topicality included in a database book titles. Compared were also average prices of books in both printed and electronic versions.

W 2006 r. polskie biblioteki akademickie otrzymały niespotykaną wcześniej liczbę różnorodnych ofert dotyczących zagranicznych książek elektronicznych. Charakterystykę tej obszernej i bogatej oferty a także próbę określenia wybranych kryteriów oceny poszczególnych kolekcji - jakimi są między innymi: zawartość kolekcji, opinie użytkowników i cena - można znaleźć w artykule Czy łatwo kupić zagraniczną książkę elektroniczną[1], w którym autorki wskazują, miedzy innymi, na zasadność przeprowadzenia analizy, której celem byłoby określenie, jaki procent tytułów, zawartych w wybranej do oceny kolekcji książek elektronicznych, pokrywa się z profilem gromadzonych zbiorów w bibliotece.

W niniejszym referacie, który jest po części szczegółowym rozwinięciem niektórych wskazań i wniosków zawartych w zacytowanym powyżej artykule, podjęto próbę oceny zawartości kolekcji MyiLibrary stosując metodę porównania wszystkich książek elektronicznych zawartych w obszernych, wybranych fragmentach tej kolekcji, z listą tytułów obejmującą cały, jednoroczny zakup naukowych, drukowanych książek zagranicznych, wprowadzonych do zbiorów wszystkich bibliotek funkcjonujących w Politechnice Wrocławskiej w roku akademickim 2005/2006.
Przeanalizowano i porównano: tytuły, wydawców, lata wydań i ceny przy pomocy specjalnie opracowanych raportów, tabel i wykazów książek i na tej podstawie sformułowano wnioski.

Wybór kolekcji do oceny

Na wybór kolekcji MyiLibrary do oceny wpływ miały następujące czynniki:

• Otrzymanie pełnej i wyczerpującej informacji o produkcie,
• Udostępnienie przez dystrybutora aktualnych cenników, obejmujących większość tytułów zawartych w kolekcji,
• Uznanie niektórych warunków zakupu za korzystne, jak np. możliwość zakupu książek na własność, czy brak tzw. pakietów tematycznych,
• Uzgodnienie terminu testowego dostępu w dogodnym dla użytkowników czasie,
• Pojawienie się wyjątkowo dużego zainteresowania użytkowników, notowanego już od początku okresu testowego.

Czas i miejsce oceny

Wszystkie analizy porównawcze przeprowadzono w Bibliotece Głównej i OINT Politechniki Wrocławskiej, zwanej dalej Biblioteką, w okresie od 15 listopada do 15 grudnia 2006 r. a więc w czasie, w którym wymienione powyżej kryteria można było przyjąć i zastosować w przeprowadzanych analizach równocześnie.

Przedmiot analizy

Materiał będący przedmiotem analizy składa się z trzech zasadniczych części:

Wykaz nr 1 (zob.Tab.1) - tj. lista tytułów drukowanych książek zagranicznych zakupionych w roku akademickim 2005/2006, stanowiąca punkt odniesienia i przyjęta jako materiał określający aktualne potrzeby literaturowe uczelni w zakresie zagranicznych książek naukowych.

Cennik - czyli zbiór czterech list tytułów książek wraz z cenami[2] z dziedzin: Science (5157 tytułów), Technology (3890 tytułów), MiLitary Science (253 tytuły) i Fine Arts (308 tytułów). Wybrane listy obejmujące łącznie 9608 tytułów, przyjęte zostały w niniejszym artykule jako reprezentatywna część zawartości kolekcji MyiLibrary, wybrana zgodnie z profilem naukowym Politechniki Wrocławskiej.

Wykaz nr 2 (zob. Tab. 8) - tj. lista zagranicznych książek drukowanych zakupionych w roku akademickim 2005/2006, znajdujących się równocześnie w Cenniku, czyli w kolekcji MyiLibrary.

• zakres akcesji 2005/0823 – 2006/0702 odpowiadający okresowi 01.10.2005 – 01.10.2006,
• grupy: G-2, G-3, G-6, G-8, które obejmują dwa typy akcesji:
  z literką „I” – nadawane wszystkim książkom zagranicznym kupowanym przez Bibliotekę w ramach budżetu Biblioteki i środków własnych innych jednostek organizacyjnych uczelni, przekazanych Bibliotece do realizacji zleconych zamówień na książki,
  z literką „S” – nadawane wszystkim książkom zagranicznym, które kupowane są samodzielnie przez pracowników naukowych Politechniki Wrocławskiej, ale zgodnie z zarządzeniem rektora przekazywane Bibliotece do opracowania i wprowadzenia do zbiorów,

Cały raport składa się z 29 stron i oprócz liczby porządkowej zawiera wybrane fragmenty opisu bibliograficznego książki, tj. autora, tytuł, wydawcę, rok wydania, nr ISBN, a także dodatkowo cenę w złotych, za jaką Biblioteka nabyła dany tytuł.

Poniżej, w Tab. 1 jako przykład zamieszczamy fragment pierwszej strony raportu, na podstawie którego stworzono materiał do analizy nazwany Wykazem nr 1.

Tab.1. Wykaz nr 1.
Wykaz książek zagranicznych zakupionych przez Bibliotekę Główną w roku akad. 2005/2006 Układ według autorów i tytułów

Źródło: opracowanie własne.

Łącznie na 29 stronach mieści się 1338 pozycji, jednakże po odjęciu kolejnych, poza pierwszym, tomów w tytułach wielotomowych i po wykluczeniu wieloegzemplarzowości (tytuły a nie egzemplarze były brane pod uwagę i jeśli kupiliśmy 2 różne wydania, to uwzględniono tylko nowsze) Wykaz nr 1 obejmuje: 1201 tytułów (wydanych przez 193 różnych wydawców) o łącznej wartości 407.194 zł. i stanowi w niniejszym artykule zbiór określający ilościowo i jakościowo rzeczywiste, zgodne z możliwościami finansowymi uczelni, roczne zapotrzebowanie użytkowników bibliotek funkcjonujących w Politechnice Wrocławskiej w zakresie zagranicznych książek drukowanych.

Wszystkie 1201 tytułów z Wykazu nr 1 sprawdzono pod kątem występowania w bazie MyiLibrary i zaznaczono na wykazie kolorem żółtym. Jest ich w sumie 189 (15,73 %) i stanowią materiał do analizy nazwany Wykazem nr 2 (zob. Tab. 8) Podsumowując można stwierdzić, że w analizowanej Bibliotece ok. 16% drukowanych książek zagranicznych zakupionych w roku akademickim 2005/2006 występowało w kolekcji MyiLibrary pod koniec 2006 r.

Analizie poddane zostały także takie elementy Wykazu nr 1 jak: wydawcy, lata wydań i ceny zebrane i przedstawione poniżej, w sporządzonych ręcznie tabelach.

Wydawcy książek zawartych w Wykazie nr 1

Jak zakupione do Biblioteki tytuły książek drukowanych w roku akademickim 2005/2006 rozkładają się na poszczególnych wydawców pokazuje Tab.2. Sporządzono ją w układzie rankingowym, z punktu widzenia liczby zakupionych tytułów, aby wyłonić potrzebną do oceny i porównań grupę pierwszych 20 najbardziej interesujących wydawnictw dla użytkowników w Politechnice Wrocławskiej.

Tab.2. Ranking wydawnictw z Wykazu nr 1, czyli listy książek zagranicznych zakupionych w roku akademickim 2005/2006 przez Bibliotekę Politechniki Wrocławskiej z zaznaczeniem w nawiasach ile spośród tych tytułów znajduje się równocześnie w bazie MyiLibrary {MiL}

Cały opracowany ranking, którego fragment zamieszczono w Tab. 2, obejmował w sumie 32 pozycje, czyli tylko 32 wydawnictwa, spośród 193, ponieważ wprowadzono kryterium: minimum 5 książek.

Ostatnie wiersze tego rankingu miały postać następującą:

Źródło: opracowanie własne.

Podobną analizę dla wydawnictw, których tytułów kupiliśmy 4 i mniej, przedstawia Tab. 3. Materiał nie jest znaczący z punktu widzenia przeprowadzanych analiz.

Tab. 3.

Źródło: opracowanie własne.

Tab.4. Ranking wydawnictw wg występowania w MiL

Źródło: opracowanie własne.

W ostatniej kolumnie Tab.5 podaną wartość w procentach odczytuje się następująco: 37,12 % tytułów danego wydawcy (w tym wypadku Wileya), które kupiliśmy do Biblioteki w roku akademickim 2005/06 znajduje się jednocześnie w MiL.

Pierwsze dwa miejsca w obydwu rankingach zawartych w Tab.2 i Tab.4 zajmują ci sami wydawcy: Wiley i Springer, zaś pierwsza dziesiątka wydawców z Tab.2, a wiec grupa 10 najważniejszych dla Biblioteki wydawców pokrywa się w 70 procentach z pierwszą dziesiątką wydawców w Tab. 4 co oznacza, że przy typowaniu wydawców do współpracy MyiLibrary jest bazą znakomicie odpowiadającą potrzebom użytkowników Biblioteki.

Dodać jednak należy, że przy siedmiu (35%) spośród pierwszych dwudziestu wydawców oznaczonych w Tab.2 gwiazdką nie wskazano żadnego tytułu występującego równocześnie w MyiLibrary, a są to takie wydawnictwa jak: Elsevier, Word Scientific, Artech House, Addison Wesley, Prentice Hall, The MIT Press, American Mathematical Society. Jest to ważne wskazanie do wzięcia pod uwagę, przy typowaniu do zakupu kolejnych serwisów książek elektronicznych do Biblioteki, aby uzupełnić ofertę o tych wydawców, których w MiL całkowicie brakuje, ale jak wiadomo, z czasem mogą się w niej pojawić. Opisany stan dotyczy zawartości bazy w listopadzie 2006 r. Wydaje się celowym przeprowadzenie uzupełniających analiz porównawczych po upływie jednego roku, a więc pod koniec roku 2007, aby sformułowana powyżej ocena zawartości bazy była bardziej wszechstronna i miarodajna, a więc uwzględniająca także tempo przyrostu z zakresu najnowszej produkcji wydawniczej, w tym pojawianie się nowych wydawców, których w 2006 r. w kolekcji MyiLibrary nie było.

Lata wydań książek zawartych w Wykazie nr 1

Uzupełniając materiał do analiz zawarty w Tab.2 i Tab.4 sporządzono kilkanaście tabel dodatkowych, które pokazują liczby zakupionych książek w podziale na poszczególnych wydawców i w rozbiciu na lata wydań, zachowując formułę podawania w nawiasach liczby tytułów obecnych równocześnie w MyiLibrary. Ze względu na obszerność tej części materiału statystycznego zamieszczono poniżej tylko trzy tabele dotyczące trzech pierwszych wydawców z rankingu według Tab. 4. Jednakże komentarz i wnioski podane zostaną w oparciu o cały przygotowany materiał dotyczący 32 wydawców.

Tab.5. Lata wydań książek Wiley’a zawartych w Wykazie nr 1.

Źródło: opracowanie własne.

Na 202 tytuły z wydawnictwa Wiley zakupione przez Bibliotekę w roku akademickim 2005/2006 80% pochodzi z trzech ostatnich lat a 20 % z dwunastu poprzednich, czyli lat 1970-2003.

Tab.6 Lata wydań książek Springera zawartych w Wykazie nr 1.

Również 80 % książek wydawnictwa Springer pochodzi z ostatnich 3 lat. a tytuły występujące równocześnie w MiL w 100% dotyczą ostatnich 5 lat.

Tab. 7. Lata wydań książek z CRC zawartych w Wykazie nr 1.

Źródło: opracowanie własne.

W przypadku wydawnictwa CRC, trzeciego w rankingu z Tab. 4, potwierdzić należy wniosek o bardzo pozytywnej ocenie zawartości bazy MiL, z punktu widzenia aktualności kolekcji; prawie co druga książka drukowana tego wydawcy kupiona do Biblioteki w roku akademickim 2005/2006 występuje w MiL i w 83 % pochodzi z lat 2006/2005.

Wysoka ocena aktualności bazy dotyczy również większości pozostałych wydawców, dla których sporządzono podobne tabele jak trzy powyższe, wykluczając oczywiście tych, wydawców, których w MiL brak.

Ceny książek na Wykazie nr 2 w zestawieniu z Cennikiem

Ostatnia już analiza jest próbą sformułowania odpowiedzi na pytanie: jaka jest cena książki elektronicznej (w badanej kolekcji) w stosunku do jej wersji drukowanej i odwrotnie, przy zachowaniu zasady, że nie porównuje się nieporównywalnego (wszystkie książki elektroniczne zawarte w bazie MyiLibrary odzwierciedlają wersje drukowane poszczególnych tytułów i można je kupić na własność).

Odpowiedź tę uzyskano metodą porównania cen jednej i drugiej wersji czyli na podstawie zestawienia stu kilkudziesięciu tytułów z Wykazu nr 2 (Tab. 8) z Cennikiem. Porównano więc takie książki, które Biblioteka w ciągu jednego roku kupiła w wersji drukowanej, a które mogłaby w tym samym czasie udostępniać swoim użytkownikom ponieważ znajdowały się w bazie MyiLibrary.

Tab. 8, (Wykaz nr 2) której fragmenty zamieszczono poniżej, przedstawia listę zagranicznych książek drukowanych zakupionych w roku akademickim 2005/2006, znajdujących się równocześnie w Cenniku, czyli w kolekcji MyiLibrary (zaznaczonych na Wykazie nr 1. w Tab. 1 kolorem żółtym) i stanowi odrębny materiał do analizy. Wykaz nr 2 uzupełniony w stosunku do Wykazu nr 1 o ceny wersji elektronicznych poszczególnych tytułów. W rubryce 3 podano cenę książki drukowanej w złotych, za jaką Biblioteka nabyła dany tytuł w ciągu roku akademickiego 2005/2006, a w kolumnach 4-7 podano w dolarach ceny wersji elektronicznych. Opisy rubryk 4-7 i dane w nich zawarte są przeniesione z Cennika z zachowaniem podziału na poszczególne, wybrane opcje zakupu.

Tab.8. Wykaz nr 2

Ostatnie wiersze Tab. 8

Źródło: opracowanie własne.

Obliczona i będąca przedmiotem porównania suma cen książek obydwu wersji - drukowanej (kolumna 3) i elektronicznej zakupionej na własność w opcji jednostanowiskowej (kolumna 6) dotyczy tylko 135 tytułów (a nie 189 jak w całym Wykazie nr 2), ponieważ przy 54 pozycjach brakowało cen w Cenniku.

Dzieląc kwotę 40.527 zł przez 135 otrzymamy średnią cenę książki drukowanej, która wynosi ok. 300 zł. Przeliczając te kwotę na dolary po kursie z 25 listopada 2006 roku (2.93 zł) otrzymamy kwotę ok. 102$.
Analogicznie, średnia cena wersji elektronicznej wynosi ok. 179 $ i stanowi 175 % ceny takiej samej książki w wersji drukowanej.
Wielkość próby materiału statystycznego przyjętego do porównań oraz wykluczenie z analizy zróżnicowanych cech obydwu wersji książek, które przekładają się na częstotliwość i sposób udostępniania, nie upoważniają do stwierdzeń czy cena elektronicznej wersji, wyższa o 79 % od wersji drukowanej jest wysoka czy niska. Z pewnością jednak, stwierdzić można, że taka relacja cen obydwu wersji skłaniać powinna biblioteki do szukania sposobów na obniżenie kosztów nabywania książek elektronicznych, choćby poprzez tworzenie konsorcjów, będących podstawą do negocjowania korzystniejszych cen możliwych do zaakceptowania dla obydwu podmiotów rynku książki elektronicznej – bibliotek i firm ten produkt oferujących.

Podsumowanie

Posługując się metodą porównania tytułów, wydawców, lat wydań i cen książek elektronicznych zawartych w obszernych, wybranych fragmentach kolekcji MyiLibrary z listą tytułów obejmującą cały, jednoroczny zakup naukowych, drukowanych książek zagranicznych, wprowadzonych do zbiorów wszystkich bibliotek funkcjonujących w Politechnice Wrocławskiej w roku akademickim 2005/2006 oceniono zawartość tej kolekcji w kontekście jej zakupu i stwierdzono:

• Ok.16% drukowanych książek zagranicznych zakupionych w roku akademickim 2005/2006 występowało w kolekcji MyiLibrary pod koniec 2006 r.
• Grupa 10 najważniejszych dla Biblioteki wydawców zagranicznych pokrywa się w 70 % z pierwszą dziesiątką wydawców w rankingu sporządzonym według występowania w MiL (Tab.4), co oznacza, że przy typowaniu wydawców do współpracy MyiLibrary jest bazą znakomicie odpowiadającą potrzebom użytkowników Biblioteki
• Bardzo pozytywnie oceniono zawartość bazy z punktu widzenia aktualności kolekcji, na przykład: prawie co druga książka drukowana wydawnictwa CRC kupiona do Biblioteki w roku akademickim 2005/2006 występuje w MiL i w 83 % pochodzi z lat 2006 i 2005
• 35% spośród pierwszych dwudziestu najważniejszych dla Biblioteki wydawców nie występuje w bazie MyiLibrary, a są to takie wydawnictwa jak: Elsevier, Word Scientific, Artech House, Addison Wesley, Prentice Hall, The MIT Press, American Mathematical Society
• Średnia cena wersji elektronicznej książki, na podstawie porównania cen135 tytułów, wynosi ok. 179 $ i stanowi 175 % ceny takiej samej książki w wersji drukowanej, która, jak obliczono, wynosi ok. 102 $.
• W uzupełnieniu należy dodać, że pozytywna ocena zawartości badanej kolekcji całkowicie zgadza się z opiniami użytkowników Biblioteki Głównej Politechniki Wrocławskiej, którzy w czasie okresu testowego wykazywali wyjątkowo duże zainteresowanie bazą, poparte zgłoszeniem niespotykanej do teraz liczby tytułów do zakupu.

Przypisy :

[1] DUDZIAK, D., WOJTASIK U.A. Czy łatwo kupić zagraniczną książkę elektroniczną In Biuletyn EBIB [on-line]. 2007, nr 3 (84) [dostęp 10 kwietnia 2007]. Dostępny w Word Wide Web: http://www.ebib.info/2007/84/a.php?dudziak_wojtasik.

[2] Listy aktualne na dzień 23.11.2006 r.

[3] Oddział Gromadzenia Druków Zwartych BG i OINT Politechniki Wrocławskiej posługuje się od 2003 r. modułem Gromadzenie w systemie ALEPH (aktualnie wersją 16.02) i wszystkie potrzebne materiały statystyczne otrzymuje przy pomocy raportów generowanych z systemu ALEPH.