Bernard Kwoka
Martin-Optiz-Bibliothek, Herne, NIEMCY

Systemy kształcenia i wynagradzania bibliotekarzy w Niemczech

Education Systems and Pay for Librarians in Germany

Abstrakt

Pierwsza część artykułu omawia strukturę i stopnie zawodu bibliotekarskiego w Niemczech oraz odpowiednie formy kształcenia bibliotekarzy. W federalnym systemie RFN istnieje szeroka gama możliwych kierunków studiów oraz możliwość uzyskiwania różnego rodzaju tytułów zawodowych i naukowych: od fachowców d/s informacji i mediów, poprzez bibliotekarzy dyplomowanych i licencjatów do stopni magistra, doktora oraz doktora habilitowanego. Stan ten ilustrują liczne przykłady z różnych krajów związkowych RFN. Druga część artykułu zajmuje się sprawami wynagrodzenia bibliotekarzy w Niemczech. Na przykładzie grupy pracowników opłacanych z budżetu RFN ukazana jest siatka plac dla pracowników bibliotek oraz podane są przykłady wynagrodzeń pracowników różnych szczebli. Dla uwypuklenia sytuacji bibliotekarzy artykuł zakończony jest porównaniem średnich płac w RFN z płacami pracowników bibliotek.

Abstract

The first paragraphs of the article discuss structure and ranks of library profession in Germany and suitable forms of education of librarians. In a Germany federal system there is a wide range of studying as well as possibility to obtain various kinds of professional and qualification titles: from reference librarians, specialists in information and media to diploma librarians with bachelor`s, master`s or PhD degree. The state of being is illustrated by various examples from many federal provinces. The other paragraphs deal with the matters concerning pay for librarians inGermany. On the example of a group paid from the federal budget, one can observe a pay scale for librarians together with examples of a salary of librarians employed on various positions. To bring out the situation of librarians the article ends with the comparison of average pay in Germany and the pay of librarians.

Zawód bibliotekarza w Niemczech w XIX wieku przybliżył polskiemu czytelnikowi Zdzisław Gębołyś w pracy Zawód bibliotekarski na ziemiach niemieckich w latach 1789-1871[1]. Wiek XX wraz z rewolucją naukowo-techniczną i informacyjną wpłynął w zasadniczy sposób na pracę bibliotek oraz zawód bibliotekarza i przyniósł - co oczywiste - poważne zmiany[2].

W Niemczech rozwinęła się struktura zawodu bibliotekarskiego, która w zdecydowany sposób różni się od systemu polskiego. Cechą charakterystyczną jest tutaj – dzisiaj powoli zanikający – wyraźny podział na bibliotekarzy bibliotek publicznych i bibliotekarzy bibliotek naukowych. Inną, dla bibliotekarstwa niemieckiego specyficzną, cechą jest czterostopniowa hierarchia służby bibliotecznej. Są to:

• podstawowy / pierwszy stopień służby bibliotecznej (einfacher Dienst),
• średni / drugi stopień służby bibliotecznej (mittlerer Dienst),
• wyższy / trzeci stopień służby bibliotecznej (gehobener Dienst),
• najwyższy / czwarty stopień służby bibliotecznej (höherer Dienst).

Już sama niemiecka terminologia służb bibliotecznych jest dosyć powikłana, dlatego nie obeszło się tutaj bez pomocy odpowiedniego słownika[3].

Republika Federalna Niemiec – jak sama nazwa wskazuje – jest federacją, dobrowolnym związkiem krajów (landów), mających w wielu dziedzinach własne ustawodawstwo. Fakt ten rzutuje na sprawy finansowania bibliotek oraz formy kształcenia bibliotekarzy. Sprawy kultury, kształcenia i szkolnictwa wyższego leżą w gestii krajów związkowych, które koordynuje Konferencja Krajowych Ministrów Kultury (Konferenz der Kultusminister der Länder). Mimo to – ale też dlatego – istnieje w Niemczech ogromna różnorodność w zakresie kształcenia, z czym z kolei związana jest różnorodność tytułów naukowych i zawodowych, które można uzyskać. W ostatnim czasie obserwuje się tutaj jednak tendencje do pewnego ujednolicenia – także ze względu na Unię Europejską. Chodzi o uzyskanie przejrzystości i porównywalności wykształcenia oraz tytułów zawodowych i naukowych.

Kształcenie bibliotekarzy

Generalnie można powiedzieć, że najniższe stanowiska podstawowej służby bibliotecznej zanikają, co związane jest z wyższym poziomem wykształcenia. W zakresie średniej służby bibliotecznej kształcono do 1998 r. w Republice Federalnej Niemiec asystentów bibliotecznych. Obecnie oficjalna nazwa zawodu brzmi „Fachowiec ds. mediów i służb informacyjnych” (Fachangestellte/r für Medien und Informationsdienste = FAMI). Pracownicy wyższej służby bibliotecznej legitymują się dyplomem (bibliotekarz dyplomowany) lub tytułem Bachelor (licencjat), które uzyskuje się po 6 semestrach studiów. Aby móc zostać pracownikiem najwyższej służby bibliotecznej, należy wykazać się co najmniej ukończonymi studiami magisterskimi (obecnie Master) lub też ukończyć studia podyplomowe (po studiach magisterskich lub doktoranckich). Absolwenci wszystkich rodzajów szkół mają możliwość uzyskania statusu urzędnika państwowego, jednak w ostatnim czasie obserwuje się tutaj tendencje do redukcji liczby urzędników państwowych – nie tylko w bibliotekach. Głośno stawia się nawet pytanie, czy wszyscy nauczyciele muszą być urzędnikami państwowymi.

System kształcenia bibliotekarzy w Niemczech obrazuje poniższy diagram[4].

Komentarz:

Po ukończeniu szkoły podstawowej/średniej następuje nauka zawodu „Fachowiec ds. mediów i służb informacyjnych” (FAMI), która kończy się na trzynastej klasie. Absolwenci mają możliwość uzupełnienia wykształcenia i złożenia dodatkowego egzaminu w Izbie Przemysłowo-Handlowej i uzyskania tytułu Specjalisty ds. mediów i służb informacyjnych (IHK Fachwirt Medien und Informationsdienste). Otwarta jest także droga do podjęcia studiów bibliotekarskich lub innych (tytuł Bachelor (LIS) lub odpowiednio innej dziedziny). Studia trwają 6 semestrów. Po trzecim roku studiów możliwa jest kontynuacja studiów i uzyskanie tytułu Master (MLIS). Tytuł ten zdobyć można także poprzez dokształcanie w odpowiedniej szkole.

1. Służba biblioteczna pierwszego i drugiego stopnia (podstawowa i średnia)

Kandydaci na pracowników średniej służby bibliotecznej kształcą się w szkołach zawodowych i jednocześnie zdobywają praktyczne doświadczenie w bibliotekach (przeważnie miejskich). Uczniowie pochodzący z krajów związkowych Badenia-Wirtembergia, Bawaria, Nadrenia-Palatynat i Kraj Saary zdobywają wiedzę teoretyczną w szkole zawodowej w Calw (Badenia-Wirtembergia), a uczniowie z krajów związkowych Brandenburgia, Meklemburgia-Pomorze, Saksonia, Saksonia-Anhalt i Turyngia uczęszczają do szkoły w Sonderhausen (Turyngia). Są to szkoły zawodowe z internatem. Własne szkoły zawodowe, leżące w pobliżu miejsca zamieszkania uczniów, posiadają kraje związkowe Berlin, Hamburg, Hesja oraz Nadrenia Północna-Westfalia.
Uczniowie szkół zawodowych mogą wybierać różne specjalizacje, jak np. archiwum, biblioteka, informacja i dokumentacja, dokumentacja medyczna[5].

2. Służba biblioteczna trzeciego i czwartego stopnia (wyższa i najwyższa)

Kształcenie bibliotekarzy służby stopni wyższego i najwyższego jest – w zależności od kraju związkowego – mocniej zróżnicowane.

● Badenia-Wirtembergia

Wyższa Szkoła Mediów w Stuttgarcie (Hochschule der Medien, Stuttgart) na Wydziale Informacji i Komunikacji[6] oferuje studia m.in. na kierunkach Zarządzanie w bibliotekarstwie i informacji, Serwisy elektroniczne oraz Informatyka gospodarcza (studia kończą się egzaminem na stopień Bachelor = licencjat), a także studia podyplomowe od semestru letniego 2007/2008 na kierunku Zarządzanie biblioteką i informacją (tytuł Master= Magister z uprawnieniami do najwyższej służby bibliotecznej) oraz Systemy i serwisy informacyjne (tytuł Master = magister).

● Bawaria

W Bawarii istnieje ciągle jeszcze podział na kierunki studiów dla bibliotekarzy bibliotek publicznych i bibliotekarzy bibliotek naukowych. I tak Wyższa Szkoła Administracji Publicznej i Prawa w Monachium (Fachhochschule für Öffentliche Verwaltung und Rechtspflege, München)[7] kształci bibliotekarzy dyplomowanych dla bibliothek naukowych na kierunku Archiwistyka i bibliotekarstwo. Instytucją kształcącą bibliotekarzy jest także Bawarska Biblioteka Państwowa w Monachium (Bayerische Staatsbibliothek, München)[8], która kształci bibliotekarzy najwyższej służby bibliotecznej dla bibliotek naukowych oraz bibliotekarzy służb średnich dla bibliotek naukowych i publicznych. Jej zadaniem jest przeprowadzenie egzaminu wstępnego, egzaminów w czasie studiów oraz umożliwienie odbycia praktyk zawodowych. Wykształcenie teoretyczne zdobywają studenci we wspomnianej już wyżej Wyższej Szkole Administracji Publicznej i Prawa w Monachium.

● Berlin

Na Wolnym Uniwersytecie w Berlinie istnieje Centrum Dokształcające (Freie Universität Berlin, Weiterbildungszentrum)[9], w którym można na różnych stopniach zaawansowania zdobywać i poszerzać wiedzę bibliotekarską. W Instytucie Nauki o Bibliotece i Informacji na Uniwersytecie Humboldta (Humboldt-Universität zu Berlin, Institut für Bibliotheks- und Informationswissenschaft)[10] można zdobyć tytuł naukowy Bachelor (w ramach trwających 6 semestrów studiów podstawowych lub też podyplomowych), a także tytuły Master of Arts (Library and Information Science) [M.A. (LIS)] w ramach studiów podyplomowych trwających 4 semestry oraz tytuły doktora i doktora habilitowanego. Instytut ten prowadzi teoretyczne kształcenie referendarzy bibliotecznych (jeden z możliwych tytułów przyszłych urzędników państwowych).

● Brandenburgia

Na Wydziale Nauki o Informacji Wyższej Szkoły Fachowej w Poczdamie (Fachhochschule Potsdam, FB Informationswissenschaften)[11] można zdobyć tytuł dyplomowanego archiwisty, bibliotekarza lub dokumentalisty.
Instytut Informacji i Dokumentacji tejże szkoły (Institut für Information und Dokumentation (IID) der FH Potsdam)[12] prowadzi dokształcanie do zawodu Dokumentalisty naukowego.

● Hamburg

Na wydziale Biblioteka i Informacja Wyższej Szkoły Nauk Stosowanych w Hamburgu (Hochschule für angewandte Wissenschaften, FB Bibliothek und Information)[13] można uzyskać tytuł bibliotekarza dyplomowanego na kierunku Zarządzanie biblioteką i informacją oraz dokumentalisty dyplomowanego na kierunku Media i informacja.

● Hesja

Wydział Zarządzania Informacją i Zasobami Wiedzy w Wyższej Szkole Fachowej w Darmstadt (Fachhochschule Darmstadt, FB Informations- und Wissensmanagement)[14] kształci menedżerów informacji. Punktami ciężkości studiów są: informacja ekonomiczna, medialna, chemiczna oraz bibliotekarstwo. Po 2 semestrach studiów podstawowych studenci mogą wybrać odpowiedni kierunek. Absolwenci bibliotekarstwa otrzymują tytuł bibliotekarza dyplomowanego. Planuje się wprowadzenie studiów kończących się uzyskaniem stopni naukowych Bachelor lub Master (licencjat, magister).

● Dolna Saksonia

W Wyższej Szkole Fachowej w Hanowerze istnieje wydział Informacja i Komunikacja (Fachhochschule Hannover, FB Informations- und Kommunikations-wesen)[15], który oferuje studia Zarządzanie informacją m.in. także w bibliotekach naukowych i umożliwia uzyskanie tytułu Bachelor, który jednocześnie uprawnia do pracy w średniej służbie bibliotecznej w bibliotekach naukowych. Możliwe jest także podjęcie studiów magisterskich (tytuł Master) w zakresie Zarządzania informacją i zasobami wiedzy.
Kształceniem bibliotekarzy dla najwyższej służby bibliotecznej w bibliotekach naukowych Dolnej Saksonii zajmuje się Biblioteka im. Wilhelma Gottfrieda Leibnitza, Dolnosaska Biblioteka Krajowa w Hanowerze (Gottfried-Wilhelm-Leibnitz-Bibliothek, Niedersächsische Landesbibliothek, Hannover)[16]. Biblioteka ta kształci także fachowców średniej służby bibliotecznej w zakresie służby medialnej i informacyjnej.

● Nadrenia Północna-Westfalia

W Nadrenii Północnej-Westfalii zniesiono podział na studia dla bibliotekarzy bibliotek naukowych i bibliotekarzy bibliotek publicznych. Na Wydziale Nauk o Informacji i Komunikacji Wyższej Szkoły Fachowej w Kolonii (Fachhochschule Köln, Fakultät für Informations- und Kommunikationswisseschaft)[17] można uzyskać tytuł bibliotekarza dyplomowanego oraz – po dodatkowych studiach – tytuł Master of Information Science. Od 2007 r. szkoła ta prowadzić będzie także dokształcanie bibliotekarzy, które dotychczas było w gestii Centrum Bibliotek Szkół Wyższych Nadrenii Północnej-Westfalii (Hochschulbibliothekszentrum).

● Nadrenia-Palatynat

Kształcenie bibliotekarzy najwyższej służby bibliotecznej koordynuje tutaj Krajowe Centrum Biblioteczne w Koblencji (Landesbibliothekszentrum Rheinland-Pfalz, Koblenz)[18], które w tym zakresie współpracuje z Bawarską Szkołą Bibliotekarską w Monachium (teoria) i bibliotekami naukowymi w Nadrenii-Palatynacie (praktyka).

● Saksonia

W Wyższej Szkole Techniki, Ekonomii i Kultury w Lipsku istnieje Wydział Media (Hochschule für Technik, Wirtschaft und Kultur Leipzig, FB Medien)[19], który oferuje studia w zakresie nauki o bibliotece i informacji, księgarstwa/ekonomiki wydawnictw, techniki medialnej, muzeologii i in. W zakresie bibliotekarstwa można uzyskać tytuł bibliotekarza dyplomowanego.

Finansowanie bibliotek

Jak już wspomniano, biblioteki w Niemczech finansowane są przez różne jednostki administracyjne[20]. Z budżetu Republiki Federalnej Niemiec finansowana jest przede wszystkim Niemiecka Biblioteka Narodowa (Biblioteki w Lipsku i Frankfurcie nad Menem oraz Niemieckie Archiwum Muzyczne w Berlinie), centralne biblioteki fachowe oraz – wspólnie z krajami związkowymi – Biblioteka Państwowa w Berlinie. Biblioteki publiczne dotowane są przez odpowiednie samorządy terytorialne (miasto, gmina). Dodać trzeba, że utrzymywanie biblioteki publicznej jest dobrowolnym świadczeniem danej jednostki samorządowej.
Biblioteki szkół wyższych oraz biblioteki krajowe finansowane są z budżetu krajów związkowych, ponieważ – jak już wspomniano – sprawy kultury i kształcenia leżą w ich gestii.
Kwestia finansowania jest o tyle ważna, że ma ona decydujący wpływ na sprawę wynagrodzenia pracowników bibliotek.

Wynagrodzenie bibliotekarzy

Do 30 września 2005 r. obowiązywała w Niemczech umowa płacowa dla pracowników służb publicznych (Bundesangestelltentarifvertrag – BAT). Oczywiście – ze względu na federalny charakter Republiki Federalnej – zróżnicowany. Różne – chociaż w końcowym efekcie porównywalne – tabele istniały dla pracowników samorządów terytorialnych (miasta, gminy) oraz dla pracowników instytucji finansowanych z budżetu Republiki Federalnej i krajów związkowych. Istniały także różne tabele dla pracowników zachodniej części Republiki i dla pracowników jej wschodniej części (była NRD). Wynagrodzenie pracowników w nowych krajach związkowych wynosi do dzisiaj 94% wynagrodzenia ich kolegów w krajach zachodnich Republiki Federalnej Niemiec. Od 1 października 2005 r. obowiązuje nowa umowa płacowa dla służb publicznych (Tarifvertrag für den öffentlichen Dienst – TVöD), jaką – jak i dotychczasowe – wynegocjowały związki zawodowe w rozmowach z pracodawcami, których reprezentuje federalny minister spraw wewnętrznych. Celem nowego systemu jest zastąpienie sztywnego systemu BAT systemem, który umożliwia honorowanie indywidualnego wysiłku pracownika.

Bez federalnej struktury życie w Republice Federalnej byłoby monotonne. Nowy system płacowy przejęły początkowo jedynie instytucje finansowane z budżetu federalnego oraz jednostki finansowane przez samorządy terytorialne. Instytucje finansowane przez kraje związkowe przejęły nowy system dopiero 1 listopada 2006 r.
W ramach tej umowy płacowej istnieją różne tabele wynagrodzeń dla pracowników jednostek samorządowych, krajów związkowych oraz jednostek finansowanych z budżetu federalnego. Oddzielne tabele istnieją dla pracowników mających status urzędnika państwowego oraz dla pracowników bez takiego statusu. W dalszym ciągu różne tabele stosowane są w zachodnich i wschodnich krajach związkowych (wspomniane już 94 % dochodu).

Podając przykłady, ograniczymy się do zachodnich krajów związkowych, prezentując tabelę wynagrodzeń pracowników jednostek finansowanych z budżetu federalnego. Płace na podobnych stanowiskach w różnych jednostkach (kraje związkowe, samorządy) są zbliżone.

Tabela 1. Wynagrodzenia pracowników jednostek finansowanych z budżetu federalnego[21].

Tabela 2. Stopnie rozwoju wynagrodzeń.

Grupa 2 do 15

Stopień 1 – przydzielany jest w momencie przyjęcia do pracy
Stopień 2 – po roku pracy
Stopień 3 – po 3 latach pracy
Stopień 4 – po 6 latach pracy
Stopień 5 – po 10 latach pracy
Stopień 6 – po 15 latach pracy

Grupa 1

Stopień 1 – pomija się
Stopień 2 – przydzielany jest w momencie przyjęcia do pracy
Stopień 3 – po 4 latach pracy
Stopień 4 – po 8 latach pracy
Stopień 5 – po 12 latach pracy
Stopień 6 – po 16 latach pracy

Grupa 1 (najniższy / pierwszy stopień służby bibliotecznej) Monatliches Gehalt = płaca miesięczna
Jahressumme = suma roczna
Jahressonderzahlung = gratyfikacja roczna (90% płacy miesięcznej)

Grupa 6 (Fachowy pracownik średniej służby bibliotecznej – drugi stopień) Monatliches Gehalt = płaca miesięczna
Jahressumme = suma roczna
Jahressonderzahlung = gratyfikacja roczna (90% płacy miesięcznej)

Grupa 9 (Pracownik wyższej służby bibliotecznej [trzeci stopień] – bibliotekarz dyplomowany, Bachelor) Monatliches Gehalt = płaca miesięczna
Jahressumme = suma roczna
Jahressonderzahlung = gratyfikacja roczna (80% płacy miesięcznej)

Grupa 13 (Pracownik najwyższej służby bibliotecznej [czwarty stopień] – bibliotekarz naukowy, bibliotekarz dziedzinowy, Master) Monatliches Gehalt = płaca miesięczna
Jahressumme = suma roczna
Jahressonderzahlung = gratyfikacja roczna (60% płacy miesięcznej)

Grupa 15 (Pracownik najwyższej służby bibliotecznej [czwarty stopień] – dyrektor) Monatliches Gehalt = płaca miesięczna
Jahressumme = suma roczna
Jahressonderzahlung = gratyfikacja roczna (60% płacy miesięcznej)

Analiza proponowanych w latach 2006 i 2007 w fachowym piśmie Der Bibliotheksdienst[22] (Służba Biblioteczna) miejsc pracy dla bibliotekarzy różnych grup zawodowych wykazała, co następuje:

W przypadku urzędników państwowych stosuje się odpowiednie zaszeregowanie przewidziane dla tej grupy pracowników (np. T 9 odpowiednio A 9). To samo dotyczy pracowników samorządów terytorialnych.
Wysokość wynagrodzenia netto zależna jest od osobistej sytuacji danego pracownika (stan cywilny, liczba dzieci, klasa podatkowa itp.).

Na koniec jeszcze – jako dodatek – tabela średnich wynagrodzeń brutto w Republice Federalnej Niemiec[23].

Komentarz:

Wyliczona średnia płaca brutto wynosi: 2792,00 Euro. Bibliotekarz służby średniej (Bibliotekarz dyplomowany / Bachelor = grupa T 9) po 3 latach pracy otrzymuje średnie miesięczne wynagrodzenie brutto w wysokości 2570,00 Euro (3 stopień tabeli wynagrodzeń), a po 6 latach pracy 2912,00 Euro (4 stopień w tabeli wynagrodzeń). Maksymalnie – po 15 latach pracy – wynagrodzenie w grupie T 9 wynosi obecnie 3392,00 Euro. Na dalszym etapie planowane jest wprowadzenie premii motywacyjnych.

Podsumowując, należy stwierdzić, że od wielu już lat, a szczególnie w okresie słabej koniunktury gospodarczej ostatnich lat, jednostki finansujące biblioteki w Niemczech – jak chyba niestety wszędzie – skłaniały się wyraźnie do oszczędzania, ograniczając wydatki na potrzeby kultury i edukacji – z fatalnymi zresztą skutkami[24]. W najlepszym wypadku wydatki te pozostawały przez wiele lat na tym samym poziomie – przy jednoczesnym wzroście cen, w tym także cen książek. Czy odczuwalna ostatnio poprawa sytuacji gospodarczej pozytywnie wpłynie na sytuację bibliotek i bibliotekarzy, pokaże przyszłość.

Tabela 3. Średnie wynagrodzenia brutto w Republice Federalnej Niemiec.

Przypisy :

[1] GĘBOŁYŚ, Z. Zawód bibliotekarski na ziemiach niemieckich w latach 1789-1871, Katowice: Wydaw. Uniwersytetu Śląskiego, 2002. ISBN 83-226-1126-9.

[2] Literatura na temat zawodu i kształcenia bibliotekarzy w Niemczech: Studium, Aus- und Fortbildung. Bibliothek Compact 2007. Bad Honnef: Bock Herchen, 2007, s. 188.

[3] BAGŁAJEWSKA-MIGLUS, E., BERG, R. Polnisch. Wörterbuch für Bibliotheken. Deutsch-Polnisch, Polnisch-Deutsch, Wiesbaden: Harrassowitz, 2006. ISBN 3-447-05323-2. ISBN 978-3-447-05323-5.

[4] HOBOHM, H.-Ch. Der Bibliotheks-Bachelor. Oder was ist wirklich neu am neuen Berufsbild des Bibliothekars [on-line]. [dostęp 15 czerwca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://forge.fh-potsdam.de/~hobohm/Hobohm-2005b-Der-Bibliotheks-Bachelor.pdf.

[5]  http://www.bib-info.de/cgi-bin/daps.pl?instliste=schule; http://infobub.arbeitsagentur.de/berufe.

[6]  http://www.hdm-stuttgart.de/iuk.

[7]  http://www.bib-bvb.de/fachbereich/index.html.

[8]  http://www.bib-bvb.de/bibliotheksschule.

[9]  http://www.fu-berlin.de/weiterbildung.

[10]  http://www.www.ib.hu-berlin.de.

[11]  http://iw.fh-potsdam.de.

[12]  http://www.iid-fh-potsdam.de.

[13] http://www.bui.haw-hamburg.de.

[14] http://www.iuw.fh-darmstadt.de.

[15] http://www.ik.fh-hannover.de.

[16] http://www.gwlb.de, http://www.bibfin.de.

[17] http://www.fbi.fh-koeln.de.

[18] http://www.lbz-rlp.de.

[19] http://www.fbm.htwk-leipzig.de.

[20] Por. KESSLER, W. Biblioteki publiczne w Niemczech. Bibliotekarz Warmińsko-Mazurski 2000, nr 1-2, s. 58-68, tutaj s. 61-62.

[21] Tabele i przykłady wg: http://paul.schubbi.org/tvoed/stufen.html.

[22] http://www.zlb.de/aktivitaeten/bd_neu.

[23] Was Deutsche wirklich verdienen? [on-line]. [dostęp 15 czerwca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.stern.de/wirtschaft/arbe.

[24] Wyniki programu PISA (Program Międzynarodowej Oceny Umiejętności Uczniów) [on-line]. [dostęp 15 czerwca 2007]. Dostępny w World Wide Web: http://www.pisa.oecd.org/pages/0,2987,en_32252351_32235731_1_1_1_1_1,00.html oraz http://de.wikipedia.org/wiki/PISA-Studien.